Kinh nghiệm tiết kiệm năng lượng quốc tế từ EU Nhật Bản Ấn Độ

Tầm nhìn mới về nguồn lực năng lượng toàn cầu

Theo số liệu từ Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) trong báo cáo Năng lượng toàn cầu 2026, nhu cầu tiêu thụ điện năng thế giới dự kiến tăng 1,3% vào năm 2025. Đáng chú ý, cường độ năng lượng toàn cầu ghi nhận mức cải thiện gần 2%, cao hơn đáng kể so với mức trung bình 1,3% của giai đoạn 5 năm trước đó.

Tuy nhiên, sự bứt phá này chủ yếu đến từ Trung Quốc với mức cải thiện vượt bậc từ 0,6% lên hơn 3% nhờ sự phát triển thần tốc của năng lượng tái tạo. Nếu loại trừ yếu tố Trung Quốc, bức tranh chung của thế giới vẫn chưa có bước tiến thực sự đột phá. Tại COP28, thế giới đã cam kết nâng tốc độ cải thiện hiệu quả năng lượng lên 4% mỗi năm từ nay đến 2030. Điều này cho thấy chúng ta mới chỉ đi được nửa chặng đường cần thiết.

Tiết kiệm năng lượng giờ đây không chỉ là câu chuyện bảo vệ môi trường mà đã trở thành yếu tố then chốt bảo đảm an ninh năng lượng và năng lực cạnh tranh công nghiệp, giúp các quốc gia giảm bớt sự lệ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu.

Xu hướng đầu tư vào hiệu quả năng lượng

Dự báo tổng đầu tư cho ngành năng lượng năm 2026 sẽ chạm mốc 3.400 tỷ USD, trong đó 2.200 tỷ USD dành cho năng lượng sạch. Một điểm cực kỳ thú vị là các hộ gia đình đóng vai trò chủ chốt, chiếm tới 60% tổng vốn đầu tư vào hiệu quả năng lượng toàn cầu, tập trung vào lĩnh vực nhà ở và giao thông. Dưới đây là ba mô hình tiêu biểu từ EU, Nhật Bản và Ấn Độ trong việc hiện thực hóa mục tiêu này.

Liên minh châu Âu (EU): Áp đặt bằng luật định

EU chọn cách tiếp cận cứng rắn thông qua Chỉ thị Hiệu quả năng lượng sửa đổi (EED). Đến năm 2030, khối này đặt mục tiêu cắt giảm 11,7% mức tiêu thụ năng lượng so với kịch bản gốc.

Lộ trình tiết kiệm bắt buộc được thắt chặt dần: 1,3% cho giai đoạn 2024-2025 và tăng lên 1,9% vào 2028-2030. Đến tháng 10/2026, các doanh nghiệp tiêu thụ trên 10 TJ/năm bắt buộc phải hoàn thành kiểm toán năng lượng. Bài học từ EU là biến các con số định hướng thành nghĩa vụ pháp lý cụ thể, có thể đo lường và kiểm chứng rõ ràng.

Nhật Bản: Cuộc đua công nghệ Top Runner

Khác với EU, Nhật Bản áp dụng chương trình Top Runner từ năm 1999. Thay vì áp đặt mức sàn, Nhật Bản lấy hiệu suất của những sản phẩm tốt nhất trên thị trường hiện tại làm tiêu chuẩn bắt buộc cho toàn ngành trong tương lai.

Cơ chế này buộc các nhà sản xuất phải không ngừng cải tiến công nghệ để không bị đào thải. Hiệu quả năng lượng nhờ đó trở thành một lợi thế cạnh tranh trên thị trường thay vì một gánh nặng chi phí. Điều này rất đáng để Việt Nam tham khảo khi xây dựng hệ thống nhãn năng lượng.

Ấn Độ: Mô hình giao dịch chứng chỉ năng lượng

Ấn Độ triển khai chương trình PAT (Đạt chuẩn - Thực hiện - Giao dịch) dành riêng cho các ngành tiêu thụ năng lượng lớn như thép, xi măng và dệt may. Điểm đột phá là việc cấp Chứng chỉ tiết kiệm năng lượng (ESCert) cho những đơn vị vượt chỉ tiêu.

Doanh nghiệp tiết kiệm tốt có thể bán ESCert cho những đơn vị chưa đạt chuẩn. Thị trường này giúp tối ưu hóa chi phí cho toàn nền kinh tế, vì năng lượng sẽ được tiết kiệm ở nơi có chi phí thấp nhất. Trong giai đoạn 2016-2019, PAT đã giúp Ấn Độ giảm tới 68 triệu tấn CO2 phát thải.

Tựu trung lại, kinh nghiệm quốc tế cho thấy tiết kiệm năng lượng chỉ thực sự hiệu quả khi được định lượng hóa và gắn liền với lợi ích kinh tế. Việt Nam đang bước vào giai đoạn thực thi khung pháp lý mới từ năm 2026, và việc tháo gỡ các nút thắt cơ chế sẽ là chìa khóa để khơi thông nguồn lực này.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Nguồn tham khảo: Xem bài viết gốc